Psikolojiye Göre Neden Başkasının Yerine Utanırız?
Başkası adına utanma hissi çoğu kişiye fazlasıyla tanıdık geliyor. Dizide izlenen sahne, kalabalık ortamda yapılan talihsiz hareket ya da sosyal medyada denk gelinen garip anlar aynı etkiyi yaratabiliyor. Olayın merkezinde olmadan rahatsızlık hissi ortaya çıkıyor. Yüz kızarıyor, kasılma yaşanıyor, bakışlar kaçıyor. Psikoloji alanında dikkat çeken nokta ise duygunun kaynağı.
Utanç duygusu neden ortaya çıkıyor?
Psikologlara göre utanç, insanın sosyal sınırlarını fark etmesini sağlayan içsel geri bildirim mekanizması olarak görülüyor. Yanlış davranış sonrası ortaya çıkan kızarma, terleme, kalp atış hızında artış gibi tepkiler sosyal çevreye mesaj niteliği taşıyor. Kişi hatanın farkında olduğunu ve sonuçlarını kabul ettiğini bedensel olarak ifade etmiş oluyor.
Sosyal gruplar içinde var olabilmek adına utanç, ilişkileri onarmaya ve bağları korumaya yardımcı kabul ediliyor. Davranışın fark edildiğini göstermek, karşı tarafla kopuş yaşanmamasını sağlıyor. Zamanla insanın duygusal yapısı karmaşıklaştıkça utanç yalnızca hatalarla sınırlı kalmıyor; övgü almak, ödül kazanmak ya da ilgi odağı olmak da aynı tepkiyi doğurabiliyor.
Psikolojide "ikincil utanç" olarak tanımlanan duygu, "vicarious embarrassment" adıyla anılıyor.
Olayla doğrudan bağlantı olmamasına rağmen beden, kişisel utanç tepkileri veriyor. Yüz kızarıyor, gerilim artıyor, ortamdan uzaklaşma isteği doğuyor. Araştırmalar tanışıklık şartının aranmadığını gösteriyor. Karşıdaki kişi durumu fark etmese bile rahatsızlık hissi ortaya çıkabiliyor. Pantolon fermuarının açık kalması ya da ayakkabıya yapışmış kağıt parçası gibi fark edilmeyen anlar güçlü tepki yaratabiliyor.
İkincil utanç, duygusal bulaşmadan farklı değerlendiriliyor. Duygusal bulaşma karşıdakinin hissettiklerini yansıtmakla açıklanıyor. Başkasının ağlamasıyla gözlerin dolması ya da mutlulukla gülümseme oluşması aynı gruba giriyor. Başkasının adına utanma durumunda ise karşıdaki kişinin hissettiği şey belirleyici olmuyor.
Tepki şiddeti kişiden kişiye değişiyor.
Genetik faktörler, çocukluk deneyimleri ve psikolojik sınırlar etkili kabul ediliyor. Kimi kişiler sahnedeki garipliği keyifle izlerken kimileri ekrana bakmakta zorlanıyor. Psikoloji alanında yaklaşım, ikincil utancın empati spektrumu içinde yer aldığı yönünde şekilleniyor.
Keşfet ile ziyaret ettiğin tüm kategorileri tek akışta gör!
Test
Gündem
Magazin
Video
İlginizi çekebilir:
Havalimanı Olmayan, Turistten Çok Milyoner Barındıran Ülke!
Yorum Yazın